fbpx

Дос Көшім: Мемлекеттік тіл туралы заң қабылданбаса, тілдің мәселесін халықтың өзі шешеді

«Руха­ни жаңғы­ру» бағ­дар­ла­ма­сы­ның қазақ тілін­де жарық көр­генін білесіз. Есіңіз­де бол­са, бір жыл бұрын ҚР Бас про­ку­ро­ры­ның кеңес­шісі Нұр­гүл Қарағой­ши­на «Руха­ни жаңғы­ру­ды» алға тар­тып, БАҚ өкіл­дерінің орыс­ша қой­ған сұрағы­на мем­ле­кет­тік тіл­де жау­ап бер­ген бола­тын. Бұл расы­мен де заң қадаға­ла­у­шы орган­ның мем­ле­кет­тік тіл­ге деген ұста­ны­мы ма, әлде көз­бо­я­у­шы­лық па? Ұста­ны­мы дей­тін бол­сақ, бүгін­ге дей­ін мем­ле­кет­тік тіл­ге бай­ла­ны­сты заң­сызды­қтар­дың орын алға­нын көріп кел­дік. Мем­ле­кет­тік тіл­ді қорғау үшін арты­на шам алып түс­кен про­ку­рор көр­медік. Қазақ тіліне кел­ген­де, заң­да­ры­мыз әлсіз болып шыға келеді. Тіл­ді заң емес, қоғам қай­рат­кер­лері қорғап кел­ді десек, артық айқан­дық емес. Бір жыл­дың ішін­де не өзгер­ді? «Руха­ни жаңғы­ру» бағ­дар­ла­ма­сы қазақ тілін­де жарық көруі мем­ле­кет­тік тіл­ге деген көзқа­рас­ты өзгер­те алды ма? Тек «Қай­ыр­лы күн­мен» баста­лып, «Сау болы­ңы­з­бен!» аяқта­ла­тын қазақ тілінің қол­да­ны­лу аясын кеңейт­ті деп ойлай­сыз ба?
─ Бірін­ші­ден, қазақ тілінің мәсе­лесі «руха­ни жаңғы­ру­дан» басталған жоқ және оны «руха­ни жаңғы­ру» да шешпей­ді. Бұл — біздің қоға­мы­м­ы­здың дер­ті, қаза­қтың намыс­сызды­ғы мен рухы­нан ада бола бастаға­ны­ның көр­сет­кі­ші. Екін­ші­ден, Нұр­гүл сияқты қарын­даста­ры­мы­здың мем­ле­кет­тік меке­ме­де, заң сала­сын­да қыз­мет жасай оты­рып, қазақ тілін қол­данға­ны­на қазақ қоға­мы­ның риза болуы — мем­ле­кет­тік тіл­дің қазір­гі кезең­де­гі сор­лы жағ­дай­ы­ның көр­сет­кі­ші ғана. Қазақ тіл­ді әрбір аза­мат­тың осы Нұр­гүл­дей, Руза­дай, Доған­дай бола алмауы­ның көр­сетік­ші. Бірақ, Аллаға шүкір, «сон­дай болуы­мыз керек» деген ойдың да көр­сет­кі­ші болар. Мем­ле­кет­тің қазақ тіліне деген көзқа­ра­сы, өкініш­ке орай, өзгер­ген жоқ. Менің­ше, өзгер­мей­ді де… Естеріңіз­де болар, «Пре­зи­дент Пар­ла­мент пен Үкі­мет тек қана қазақ тілін­де сөй­лесін» деп еді, сол сөздің жаңғы­ры­ғы біт­пей жатып, Ақпа­рат мини­стрі «тек қана» деген сөз тір­кесін «жоғал­тып жібе­ру­ге» тыры­сты. Оның себебі де түсінік­ті — Дәу­рен іні­міз өзін ойлап оты­рған жоқ, Пар­ла­мент пен Үкі­мет­тің қазақ тілін­де жұмыс істе­у­ге ниеті жоқ екен­ді­гін біл­ген­нен кей­ін, ертең Пре­зи­дент­тің сөзі дала­да қалып, масқа­ра бол­май­ық деп, билік­тің беделін ойлап отыр. Сон­ды­қтан бір нәр­сені мықтап түсі­нуі­міз керек: мем­ле­кет­ке, мем­ле­кет­тің қыз­мет­кер­леріне қазақ тілінің қажеті шама­лы, алай­да қоғам деген тағы бір күш бар ғой. Қазақ деген тағы бір ұлт бар ғой. Әрине, қоғам мен сол қоға­мға қыз­мет жаса­у­шы билік­тің екі түр­лі ұста­ным­да болуы жақ­сы­лық емес, бірақ бұл мәсе­ле­ге 30 жыл­да кино­ның билет­терін неме­се кас­са­ның тало­нын мем­ле­кет­тік тіл­де бере алмай оты­рған Мем­ле­кет қана кінәлі.
Енді баян­да­ма­ның басын біра­уыз қаза­қ­ша­мен бастап, соңын­да біра­уыз қаза­қ­ша­мен бітіретін жан­дар тура­лы біра­уыз сөз. Өз басым, талай жиын­дар­да осы алда­уды қоюға шақыр­дым. Қаза­қтың басқа адам­дар біра­уыз қаза­қ­ша сөй­ле­се бала­ша мәз бола­тын бала мінезі бар. Мүм­кін, мұхит­тың арғы жағы­нан кел­ген әртістер­дің, әншілер­дің сахна­да тұрап, «Алма­ты, мен сені жақ­сы көре­мін!» деген жат­тан­ды сөзі құлаққа жағым­ды естілер, алай­да мем­ле­кет­тің бедел­ді қыз­мет­кер­лері, лау­а­зым­да тұлға­лар­дың қазақ тілін­де ғана сәлем­десіп-қошта­суы — біз­дер­ді бала­ша алдаған сияқты ой қал­ды­ра­ды. Бұл «менің осы екі ауыз сөзім сен­дер­ге жет­кілік­ті болар» деген сияқты маза­қты ғана біл­діреді.
Үкі­мет­тің қазақ тіліне деген бет­бұры­сы 85 пай­ы­здың (Мәде­ни­ет мини­стр­лі­гі есебі бой­ын­ша) көңілін аулау ма, әлде Үкі­мет бүгін­гі тіл­дік аху­ал­дың өзгер­ген­ді­гін сезіп отыр ма?
— Өз басым, мем­ле­кет­тің қазақ тіліне деген бет­бұры­сын көр­мей отыр­мын. Оны Пре­зи­дент­тің сөзі-ақ рас­тап отыр. Қай елдің Пре­зи­ден­ті мем­ле­кет­тік тіл­дің ста­ту­сы бел­гі­лен­ген­нен соң, 30 жыл өткен­нен кей­ін «Заң шыға­ру­шы билік пен Атқа­ру­шы билік тек мем­ле­кет­тік тіл­де сөй­лесін» деп ауыз­ша бұй­рық бер­ді? Сон­да осы­ған дей­ін биілк­тің екі тар­мағы да мем­ле­кет­тік тіл­ді жинап қой­ып, басқа тіл­де сөй­леп кел­ген ғой… Ең қызы­ғы, Пре­зи­дент­тің осы сөзі­нен кей­ін Бақыт­жан Сағын­та­ев, ең бол­ма­са, өтірік бол­са да, «Мем­ле­кет­тік тіл­ді қол­да­ну аясын кеңей­тудің жол­да­ры» деген Үкі­мет­тің қаулы­сын қабыл­да­ды.
Пар­ла­мент неге үнсіз қал­ды?
— Пар­ла­мент қазақ тілі тура­лы жаңа заң қабыл­дау тура­лы мәсе­ле көтер­ген жоқ. Бұл олар­дың Пре­зи­дент­ке де, қаза­қтіл­ді қауы­мға да «сен­дер­ді ұрға­ным бар» деген жау­а­бы сияқты қабыл­дан­ды. Иә, Мәде­ни­ет мини­стр­лі­гі қазақ тілін мең­гер­ген адам­дар­дың есебі 85 пай­ы­зға жетіп қалға­нын жари­я­ла­ды. Алай­да, бірін­ші­ден, «қазақ тілін білетін адам­дар» сана­ты­на жатқы­зу шар­тта­ры­мен таны­спаған­нан соң, шын­ды­ғын­да да, осын­ша пай­ыз азмат­та­ры­мыз мем­ле­кет­тік тіл­ді мең­гер­ген екен деп айта алмай­мын. Пре­зи­дент­тің 2020 жылға дей­ін тұрғын­дар­дың 95 пай­ы­зы қазақ тілін мең­ге­руі керек деген меже­сі­нен шығу үшін, жыл сай­ын 1–2 пай­ыз қосып, сол меже­ге алып келетініне де күмәнім жоқ. Бірақ әңгі­ме басқа­да — қазақ тілін қол­да­ну қажет­тілі­гін туды­ру­да жатыр. Сон­да ғана «қан­ша адам қазақ тілін мең­гер­ді» деп есеп-қисап жүр­гіз­бей­міз. Мені елі­міз­де­гі адам­дар­дың қан­ша­сы мем­ле­кет­тік тіл­ді мең­гер­ді деген сұрақ ешқа­шан қызы­қты­рған емес. Үкі­мет мүше­лерінің Б.Сағынтаевтан бастап 99 пай­ы­зы қазақ тілін жақ­сы мең­гер­ген, бірақ ездік пе, оры­стілін­де сөй­леу олар үшін «ком­форт­ный» ма, әлде Қазақ елінің бола­шағын ойла­мау ма, олар осы уақы­тқа дей­ін өздерінің оты­ры­ста­рын көр­ші елдің тілін­де өткі­зеді, қазақ тілін — мем­ле­кет­тік тіл­ді ғана мең­ге­ре оты­рып, осы елде еркін өмір сүре ала­мын ба деген сұрақ көбірек ойлан­та­ды.
«Оғыз фено­мені» ненің көрінісі деп ойлай­сыз?
— Егер бұл «фено­мен» бол­са, тек шетел­дік аза­мат­тың қазақ тілі үшін күрес­кенінің фено­мені болар. Ал Оғыз сияқты өзінің қай тіл­де сөй­леу құқы­ғы үшін күресіп жүр­ген жан­дар біздің аза­мат­тар­дың ішін­де де жет­кілік­ті. Бұн­дай жағ­дай­лар Кеңес одағы кезін­де де болған. Мен үшін «Оғыз фено­менін­де­гі» көңіл бөлер­лік мәсе­ле — оған, оның жасап жүр­ген іс-әре­кетіне қар­сы шығу­шы­лар­дың пай­да болуын­да. Бұл не, «біз неге сон­дай бол­ма­дық» деген жаман намыс па, әлде «біздің ішкі мәсе­ле­міз­ге шет­тен келіп ара­лас­паңыз, өзі­міз-ақ қаты­ра­мыз» деген ақы­мақ пат­ри­о­тизм бе? Менің­ше, бұл — жур­на­лист болған­нан кей­ін сау­ат­ты жұмыс істей білетін ада­мға деген іштар­лық пен осы адам­ның ісі басқа­ларға, қаза­қстан­ды­қтарға үлгі болып кетер ме екен деген қорқы­ныш қана. «Өз адам­да­ры­мы­здың» осын­дай іс-әре­кет­теріне пысқы­рып та қара­май­тын неме­се жан-жақтан шаба­ла­нып, аузын жауып тастай­тын­дар шетел­дің аза­ма­ты­на кел­ген­де тосы­лып қал­ды. Осы уақыт­та оның қасы­нан ұлт­шыл заң­гер де табы­ла кет­ті. Менің оларға рақ­мет­тен басқа айта­рым жоқ. Бәрі­міз солар­дай болай­ық.
Қазір­гі таң­да қала қаза­ғы­ның қаза­қта­ну про­цесі жүріп жатыр. Қала­ның өзін­де орыс тілін мүл­дем түсін­бей­тін ұрпақ өсіп келе жатыр. «Оғыз фено­мені» ертең «Самат фено­мені», «Асхат фено­мені», «Арай фено­мені» болып жалға­сын табуы мүм­кін бе?
— Егер мем­ле­кет тез ара­да қазақ тілін, шын мәнін­де, мем­ле­кет­тік дең­гей­ге көтер­ме­се, «Мем­ле­кет­тік тіл тура­лы» Заң қабыл­дан­ба­са, қазақ тілін қол­дау, қорғау мәсе­лесін халы­қтың өзі шешеді. Сол уақыт­та билік «жер митин­гісі­мен» жылап көрі­сетін бола­ды. Бұл — ешкім­ге керек емес, қоғам­ды ғана емес, ұлт­тар­ды да бөл­шек­те­у­ге әкеліп соқты­ра­тын қауіп­ті жағ­дай туды­руы ғажап емес.
Соңғы уақыт­тар­да тіл тура­лы заң­ды қай­та қарау керек, өзгер­ту­лер енгі­зу керек деген сияқты пікір­лер жиі айты­ла баста­ды. Бұның себебі неде? Егер «Тіл тура­лы» заң­ның өзге­ру уақыт тала­бы бол­са, қан­дай бап­та­рын, тар­мақта­рын өзгер­ту керек?
— Соңғы төрт жыл­дың ішін­де оры­стіл­ді аймақтар­да оры­стіл­ді аза­мат­тар­мен 167 кез­де­су (10 облыс орта­лы­ғы, 12 қала, 60 аудан орта­лы­ғы, т.т.) өткізіп­пін. Мың­даған оры­стіл­ді қауым­ның өкіл­дері­мен кез­десіп (олар­дың ішін­де Каз­ак­тар қауым­да­сты­ғы, «Лад», «Орыс, сла­вян, казак ұйым­да­ры­ның қауым­да­сты­ғы» сияқты оры­стіл­ді ұйым­дар­дың өкіл­дері де бар), олар­дың қазақ тіліне, оның бола­шағы­на деген ой-пікір­лерін тың­да­дым, кей­де қызу пікір­та­ласқа кіріп, кей­де осы уақы­тқа дей­ін басқа­ша қабыл­данған заң­дар мен тер­мин­дер­ге түсінік­те­ме бер­дім. Қысқа­сы, оры­стіл­ді қауым­ның қазақ тіліне деген көзқа­ра­сын бір кісі­дей біле­мін деп ойлай­мын. Сол кез­де­су­лер­де қой­ы­лған басты сұрақтар­дың бірі «Қазақ тілінің мем­ле­кет­тік ста­тус алға­ны­на 30 жыл­дай болып қалып­ты. Нелік­тен осы уақыт­тың ішін­де мил­ли­он­даған отан­да­сты­ры­мыз, оның ішін­де осы оты­рған Сен­дер де бар­сы­ң­дар, оның ішін­де мини­стр­лер, әкім­дер, депу­тат­тар да бар, өздерінің мем­ле­кет­тік тіл­дерін үйреніп ала алма­ды?» — деген сұрақ бола­тын. Оры­стіл­ді қауым бұл сұраққа (дәл қаза­қтіл­ділер сияқты) «Қаза­қстан­да мем­ле­кет­тік тіл­ге деген қажет­тілік жоқ», — деген жау­ап бер­ді. Қара­пай­ым шын­дық. Бұл­тарт­пас ақиқат. Қажет­тілік бол­ма­са, ешкім­ге, ешбір тіл­ді үйре­те алмай­сыз. Оның қажеті жоқ… Қажет­ке жара­май­ды… Демек бүгін­гі қоғам­ның басты мәсе­лесінің бірі — «қазақ тіліне деген қажет­тілік­ті қалай жаса­уға бола­ды?» деген сұрақ деп біле­мін. Бар­лық өрке­ни­ет­ті, құқы­қтық елдер­де Тіл­ге деген қажет­тілік тек заң­дық жол­мен жаса­лы­на­ды. Мен бұры­нғы заңға — қостіл­ділік­ті сақтап қалуға бағыт­талған заңға өзгер­ту­лер мен толы­қты­ру­лар енгізу­ге толы­қтай қар­сы­мын, біз­ге жаңа заң ата­уы­нан бастап, соңғы нүк­тесіне дей­ін қай­та жазы­лған жаңа заң керек. Алай­да сөздің басын қазір­гі қол­да­ны­стағы «Тіл­дер тура­лы» заң­нан бастай­ық. Біздің қазір­гі қол­да­ны­стағы заңы­мыз Қаза­қстан Рес­пуб­ли­ка­сы­ның «Тіл­дер тура­лы» заңы 1989 жыл­дың 21 қыр­күй­ек айын­да қабыл­да­нып, 1997 жылы өзгерістер мен толы­қты­ру­лар енгізіл­ді. Бұл — буы­ны қат­па­са да толқы­ны кемер­ден асып бара жатқан ұлт­тық жаңғы­ру мен демі бітіп бара жат­са да, басқа ұлт­тар­ды уысы­нан шығарғы­сы кел­мей­тін ұлы­дер­жа­ва­лық шови­низ­мнің ара­сы­нан аман өту­ге тыры­сқан екіұ­дай кезең бола­тын. Әрине, заң­да қазақ тіліне мем­ле­кет­тік тіл ста­ту­сы беріл­ді, бірақ, шын мәнін­де, бұл — қостіл­ділік­ті сақтай­тын, дамы­та­тын, қол­да­ну жол­да­рын рет­тей­тін заң бола­тын. Шынын айтқан­да, біз­ге «қазақ тілі — мем­ле­кет­тік тіл» деген ста­тус қана керек бола­тын, соған қолы­мыз жетіп, той жаса­дық… Қазақ тілінің орыс тілі­мен тең дәре­же­ге көтеріл­геніне шүкір­шілік еттік… Бұл менің ойым­ша, өтпе­лі кезеңнің заңы бола­тын. Бар­лық рес­пуб­ли­ка­лар алға­шқы кезең­де арба­ны да сын­дыр­май­тын, өгізді де өлтір­мей­тін заң қабыл­да­ды да, төрт-бес жыл­дан соң мем­ле­кет­тік тіл­дің қажет­тілі­гін туды­ра­тын жаңа заң жасап шығар­ды. Мыса­лы, Лат­вия 1989 жылғы заңға 1992 өзгер­ту­лер енгізіп қай­та қабыл­да­са, 1999 заң­да­рын тағы да жаңарт­ты. Ал Эсто­ния 1989 жыл­дан кей­ін 1995 жылы «Мем­ле­кет­тік тіл тура­лы» жаңа заң қабал­дап, тіл­дік аху­ал өзгер­ген­нен кей­ін, 2011 жылы тағы да заң­да­рын жаңарт­ты. Лит­ва 1989 жыл­дан соң 1995 жылы, 2011 жылы тағы да заң­да­рын жаңарт­ты. Бал­тық елдерін былай қоған­да, көр­ші Тәжік­стан мен Өзбек­стан да мем­ле­кет­тік тіл тура­лы жаңа заң шыға­рып үлгір­ді. Бұл — ұлт­шыл­дар­дың жеңісі емес, тіл­дік аху­ал­дың өзге­руі­нен туған өмір­дің тала­бы бола­тын.
Қаза­қстан­дық жағ­дай­да, тіл­дік аху­ал­дың өзгер­ме­уі ғана деп ойлай­сыз ба? Өзбек­тер сонау тоқ­са­нын­шы жыл­дар­да дүкен­нен өзбек­ше нан сұра­ма­саң, сатып ала алмай­тын­дай етіп жағ­дай жаса­ды.
— Осы мем­ле­кет­тер­дің ара­сы­нан тек қана Қазақ елі бұры­нғы, Кеңес зама­нын­да, отар­шыл­дық кезең­де қабыл­данған қостіл­ділік заңы­мен қал­ды. Себебі бұл заң оры­стіл­ді ұлт өкіл­деріне ғана емес, ана тілі­нен мақрұм қалған мем­ле­кет­тік қыз­мет­кер­лер­ге, шене­унік­тер­ге де тиім­ді бола­тын. Жыл­дар өтіп, қазақ тіл­ді қауым­ның саны көбей­ген сай­ын, кезін­де сая­си мақ­сат­пен қабыл­данған «Тіл­дер тура­лы» заңы­мыз, мем­ле­кет­тік тіл­ді дамы­ту­дан гөрі, оның дамуын тежей­тін құралға айнал­ды. Демек біз­дер бүгін осы шын­ды­қты мой­ын­дай оты­рып, қазір­гі қол­да­ны­стағы «Тіл­дер тура­лы» заңы­мы­здың қай жері бүгін­гі өмір тала­бы­на сай кел­мей­ді, қай жер­лері мем­ле­кет­тік тіл­ді дамы­ту­дың орны­на қостіл­ділік­ті «ұстап тұр», қай бап­та­ры «шар­шап қал­ды», т.т деген сұрақтарға жау­ап беруі­міз қажет. Бір сөз­бен айтқан­да, жаңа заң «ҚР Мем­ле­кет­тік тіл тура­лы» заң­ның — қоға­мға қажет­тілі­гін дәлел­де­уі­міз керек. Бұл — өте күр­делі, Пар­ла­мент депу­тат­та­ры­нан бастап, тіл­ші ғалым­дар мен әле­умет­тік тіл білі­мін зерт­те­ушілер­дің еншісіне жата­тын ауыр да қаси­ет­ті жұмыс.
Бірін­ші­ден, заң­ның ата­уы өзгер­ті­лу керек. Бар­лық дер­лік елдер­дің заң­да­ры «Мем­ле­кет­тік тіл тура­лы» деп ата­ла­ды да, тек Қазақ елінің заңы «Тіл­дер тура­лы» деп ата­ла­ды екен. Ең қызы­ғы, заңы­мы­здың орыс тілін­де­гі ата­уы «Закон Рес­пуб­ли­ки Казах­стан «О язы­ке в Рес­пуб­ли­ке Казах­стан» деп ата­ла­ды. Қаза­қ­ша­сы — көп­ше фор­ма­да бол­са, орыс­ша­сы — жеке фор­ма­да. Әрине, елдің ішін­де сан түр­лі ұлт өкіл­дері бар, олар­дың өздерінің қаты­нас тіл­дері бар, бірақ бұлар­дың бар­лы­ғы теңді­гі, қол­да­ну аясын­дағы шек­те­удің бол­мауы Кон­сти­ту­ци­яда бел­гі­лен­ген. Ал мем­ле­кет­тік тіл­дің ста­ту­сы, қол­да­ны­луы, жау­ап­ты­лы­ғы, т.т. жеке заң­ның мін­деті. Сон­ды­қтан да ол «Мем­ле­кет­тік тіл тура­лы» деп ата­лы­нуы шарт. Екін­ші­ден, заң­да орыс тілінің ста­ту­сы нақты­ла­нуы шарт. Біздің қол­да­ны­стағы заңы­мы­зды қара­саңыз орыс тілі мен қазақ тілінің ста­ту­сы бөлек те, қол­да­ны­луын­да ешқан­дай айыр­ма­шы­лық жоқ. Бесін­ші бап­тағы «Мем­ле­кет­тiк ұйым­дар­да және жер­гiлiк­тi өзiн-өзi басқа­ру орган­да­рын­да орыс тiлi ресми түр­де қазақ тiлi­мен тең қол­да­ны­ла­ды» деген сөйлем­нен бастап, бар­лық дер­лік бап­тар­да «мем­ле­кет­тік тіл­де» деген сөз­ден кей­ін «қажетіне қарай», «мүм­кін­ді­гін­ше» дей келе «орыс тілін­де де беріледі» деген сөз тір­кесі­мен аяқта­ла­ды. Жыл­дан жылға аясы тары­лып, өшіп бара жатқан орыс тілін мем­ле­кет­тің тілі­мен қатар қою — ақы­лға симай­тын жағ­дай. Айта кету керек, осы уақы­тқа дей­ін, Кеңес өкі­меті кезін­де де Қаза­қстан­да екі мем­ле­кет­тік тіл бола­тын; біре­уі — қазақ тілі бол­са, екін­шісі — орыс тілі. Алай­да орыс тіліне мем­ле­кет­тік дең­гей­де, жасан­ды түр­де қажет­тілік жасау арқы­лы қазақ тілінің қоғам­дық өмір­ден шығып қалға­ны­на бәрі­міз куә­міз. Енді осы тіл­ді заң арқы­лы тағы да тық­па­лау — қазақ тілінің қол­да­ну дең­гей­ін тұза­қта­удың нақты сая­си жолы болып табы­ла­ды.
Жаңа заң қабыл­да­нып жат­са, орыс тілінің мәр­те­бесі қан­дай болу керек?
— Менің­ше, жаңа заң­да орыс тіліне ешқан­дай мәр­те­бе беріл­ме­уі керек. Мем­ле­кет­тік тіл­ден басқа тіл­дер­дің құқы­қта­ры бір­дей. Демек орыс тілі — Қаза­қстан­дағы көп­те­ген диас­по­ра­лар­дың біре­уінің тілі. Әлем­де­гі орыс тілін­де сөй­лей­тін­дер­дің саны 1991 жылы 312 мил­ли­он бол­са, 2004 жылы 278 мил­ли­онға кемі­ген. Ал 2010 жылы 260 мил­ли­он бол­са, 2025 жылы 215 мил­ли­он ғана қала­тын көрі­неді. Бұл көр­сет­кіш жыл сай­ын азай­ма­са, көбей­метіні анық.
Құжат мәсе­лесіне келей­ік­ші. Мем­ле­кет­тік меке­ме­лер мен мем­ле­кет­тік қыз­мет­кер­лер­дің тара­пы­нан орыс тілін­де­гі құжат­ты, орыс тілін­де­гі мәтін­ді қазақ тілі­мен қатар беруді талап ету бар. Бұл қан­ша­лы­қты заң­ды?
— Бұл «қызық» та, күр­делі мәсе­ле. Бұл заң­сыздық пен бас­сызды­қтың шек­тен шыққа­ны сон­ша­лы­қты, Әділет мини­стр­лі­гі заң­ды тұлға болып тір­ке­лу үшін өткізілетін құжат­тар­дың екі тіл­де берілуін ұял­май-ақ талап ете­ді. Өткен жылы Дін және аза­мат­тық қоғам­ды дамы­ту мини­стр­лі­гі жақ­сы жұмыс істе­ген үкі­мет­тік емес ұйым­дарға сый­ақы тағай­ын­да­ды. Біздің қоғам­дық бір­ле­стік те өзінің құжат­та­рын дай­ын­дай бастап еді, Сый­ақы тағай­ын­дау Ере­же­сінің соңын­дағы «берілетін құжат­тар қазақ және орыс тілін­де болуы керек» деген сөй­лем­ді көріп, қуа­ны­шы­мыз су сеп­кен­дей басыл­ды да, мини­стр­лік­тің орыс тілін­де­гі құжат­тар­ды талап ету­ге құқы жоқ деп тапқан біздің ұйым кон­кур­сқа қаты­су­дан бас тарт­ты… Осы­дан соң бұл мәсе­ленің заң­дық негізін анқтау үшін Қаза­қстан­ның Бас Про­ку­ро­ры­на, Мәде­ни­ет мини­стр­лі­гіне арнайы сау­ал жол­да­дық. Рес­пуб­ли­ка­лық дең­гей­де­гі қозға­лы­стың сау­а­лы­на жау­ап беруді өзінің дәре­же­сіне сай кел­мей­ді деп санаған болуы керек, Бас Про­ку­рор біздің сау­а­лы­мы­зды Алма­ты қала­сы­ның про­ку­ро­ры­на жіберіп­ті. Ал Алма­ты қала­сы­ның про­ку­ро­ры, бюро­кра­ти­я­ның алтын заңын бұл­жыт­пай сақтай оты­рып, біздің хаты­мы­зды Алма­ты қала­лық тіл басқар­ма­сы­на бағыт­тап­ты. Қысқа­сы, Бас Про­ку­рор мыр­за жау­ап бере алмаған мәсе­ле­ге қала­лық тіл басқар­ма­сы жау­ап беріп­ті. Менің­ше, егер олар өздерінің жау­ап беру құзіретін біріне-бірі жол­да­са, соңғы жау­ап­ты Қаза­қстан­ның Бас Про­ку­ро­ры­ның жау­а­бы дап қабыл­да­уға әбден бола­ды.
Сол жау­ап­тың қысқа­ша мәтінін ұсы­най­ын:
«…Қой­ған сау­а­лы­ңыз бой­ын­ша төмен­де­гіні хабар­лай­мыз:
1. Қаза­қстан Рес­пуб­ли­ка­сын­да мем­ле­кет­тік орган­дар мен мен­шік ныса­ны­на қара­ма­стан басқа да ұйым­дар­дың (олар­дың қыз­мет­кер­лерінің) жеке аза­мат­тар мен ұйым­дар­дан құжат­тар­ды орыс тілін­де жазу мен тол­ты­ру­ды және орыс­ша сөй­ле­уді талап ету­ге құқы­ғы жоқ.
2. Құжат­тар­ды орыс тілін­де тол­ты­ру­ды талап еткен жағ­дай­да Қаза­қстан Рес­пуб­ли­ка­сы Кон­сти­ту­ци­я­сы 7-бабы­ның 1-тар­мағы, «Қаза­қстан Рес­пуб­ли­ка­сын­дағы тіл тура­лы» заңы­ның 4 және 8 бап­та­ры бұзыл­ды деп есеп­те­леді.
3. Қаза­қстан Рес­пуб­ли­ка­сын­да мем­ле­кет­тік орган­дар мен мен­шік ныса­ны­на қара­ма­стан басқа да ұйым­дар (олар­дың қыз­мет­кер­лері) ешқан­дай заңға сүй­еніп аза­мат­тар­дан құжат­тар­ды орыс тілін­де жазу мен тол­ты­ру­ды және орыс­ша сөй­ле­уді талап ете алмай­ды
Басқар­ма бас­шы­сы: Р.Шимашева»

Енді ҚР Мәде­ни­ет және спорт мини­стр­лі­гінің (тіл коми­теті осы мини­стр­лік қарай­ды) жау­а­бы­нан үзін­ді:
«…Қаза­қстан Рес­пуб­ли­ка­сы­ның мем­ле­кет­тік меке­ме­лері неме­се заң­ды тұлға­ла­ры аза­мат­тар­дан тек орыс тілін­де құжат тол­ты­ру­ды талап етуі, Кон­сти­ту­ци­я­ның, ҚР «Жеке және заң­ды тұлға­лар­дың өтіні­ш­терін қарау тәр­тібі тура­лы» Заңы­ның 10-бабы және ҚР «Қаза­қстан Рес­пуб­ли­ка­сын­дағы тіл тура­лы» заңы­ның 11-бабы өз дең­гей­ін­де орын­дал­мауы­на әкеп соға­ды.
Жоға­ры­дағы аталған тіл тура­лы заң­на­ма­ның талап­та­ры бұзы­лған жағ­дай­да, Қаза­қстан Рес­пуб­ли­ка­сы­ның әкім­шілік құқық бұзу­шы­лық тура­лы Кодексінің 75-тар­мағы­ның 1) тар­мақ­ша­сы­на сәй­кес лау­зым­ды адам­ның тіл біл­ме­уін уәж етіп жеке және заң­ды тұлға­лар­дың құжат­та­рын, өтіні­ш­терін қабыл­да­удан бас тар­туы, сон­дай-ақ олар­ды мәні бой­ын­ша қара­мауы – ескер­ту жасау неме­се он айлық есеп­тік көр­сет­кіш мөл­шерін­де… айып­пұл салу жолы­мен әкім­шілік жау­ап­кер­шілік­ке тар­туға әкеп соқты­ра­ды.
Вице-министр: Е. Қожаға­па­нов»

Бір сөз­бен айтқан­да, бесін­ші бап­ты арқа­ланған оры­стіл­ді шене­унік­тер Қаза­қстан­ды баяғы­да-ақ қостіл­ді елдер­дің қата­ры­на қосып қой­ды. Оған мүм­кін­дік беріп оты­рған да — өздері­міз. Ал орыс тілін­де­гі құжат­тар­дың көшір­месін сұра­удың не талап етудің ешқан­дай құпи­я­сы жоқ — сол жер­де оты­рған қыз­мет­кер­лер мем­ле­кет­тік тіл­ден мақрұм, сон­ды­қтан аудар­ма­ны өздерінің жұмыста­рын жеңіл­де­ту үшін біз­дер­ден сұрай­ды. Ол — заң­сыз талап, сон­ды­қтан бұл заң­сызды­қ­пен бар күш-жігері­мізді салып күре­суі­міз керек! Ал Жаңа заң­да бұл мәсе­ле жеке бап есебін­де нақты көр­сетілуі шарт.
Қол­да­ны­стағы «Тіл­дер тура­лы» заң­ның басты кем­шілі­гі неде?
— Біздің қазір­гі қол­да­ны­стағы заңы­мы­здың басты кем­шілік­терінің бірі — жау­ап­кер­шілік­тің жоқты­ғы. Тіл­ге қаты­сты заң бап­та­рын бұзған­дарға жау­ап­кер­шілік көз­дел­ме­ген, мем­ле­кет­тік тіл­ді мазақ қылған неме­се қор­лаған жан­дарға да айып бел­гі­лен­бе­ген. Біз­дер әлі күн­ге дей­ін көше­де­гі, бір қай­на­уы ішін­де­гі, жарым­жан аудар­ма­лар­ды дұры­стай алмай, күл­кі­ге айнал­ды­ру­дан аса алмай жүр­міз. Фран­ци­яда қоғам­дық жер­лер­де­гі мем­ле­кет­тік тіл­де жазы­лған жазу­лар­да қате жіберіл­се, сол жаз­ба­ның иесі 5000 евро айып­пұл төлей­ді. Егер біз­де де сон­дай бап бол­са, мен Алма­ты­ның бір көше­сін бой­лай өтіп-ақ мил­ли­о­нер болар едім. Соңғы уақыт­та ғана бұн­дай жағ­дай­лар­да айып­пұл салу мәсе­лесі заңға кір­ген сияқты, алай­да ол үшін бірін­ші ескер­ту беру керек те, бір жыл­дан соң ғана, ескер­ту­ден нәти­же шық­па­са, айып­пұл салы­на­тын көрі­неді. Бір жыл­да не есек өледі, не хан да кел­мес­ке кете­ді емес пе… Ал оры­стіл­ділер­дің саны көп Лат­ви­я­ның «Мем­ле­кет­тік тіл тура­лы» заңы­на сәй­кес «Әкім­шілік Кодексін­де» тіл­ге қаты­сты заң бап­та­рын бұзған­дарға арналған 14 бап беріл­ген. Солар­дың ішін­де маған мынау бап ерекше ұна­ды: Ста­тья 20130.
«Пред­став­ле­ние доку­мен­тов не на госу­дар­ствен­ном язы­ке в орга­ны госу­дар­ствен­ной вла­сти, госу­дар­ствен­но­го управ­ле­ния и само­управ­ле­ния»
«Пред­став­ле­ние доку­мен­тов учре­жде­ний, пред­при­я­тий или орга­ни­за­ций не на госу­дар­ствен­ном язы­ке в орга­ны госу­дар­ствен­ной вла­сти, госу­дар­ствен­но­го управ­ле­ния или само­управ­ле­ния – вле­чет нало­же­ние штра­фа на руко­во­ди­те­лей учре­жде­ний, пред­при­я­тий и орга­ни­за­ций в раз­ме­ре от одной тыся­чи до пяти тысяч руб­лей»
Енді сөзі­міз дәле­леді болу үшін көр­ші Әзір­бай­жан елін­де­гі заң­нан да бір бап­ты мысал ретін­де көр­се­те кетей­ік: 18.1. В Азер­бай­джан­ской Рес­пуб­ли­ке запре­ща­ют­ся веде­ние скры­той или явной про­па­ган­ды про­тив госу­дар­ствен­но­го язы­ка, ока­за­ние сопро­тив­ле­ния исполь­зо­ва­нию дан­но­го язы­ка, попыт­ки огра­ни­чить его исто­ри­че­ски уста­нов­лен­ные пра­ва. Біз­де де соңғы уақыт­та, ұлты­мы­зға, мем­ле­кеті­міз­ге, тілі­міз­ге, жері­міз­ге қаты­сты ауыр сөз­дер сырт­тан да, іштен де айты­лып жүр, сон­ды­қтан осын­дай бап­тың қажет­тілі­гін дәлел­деп жату артық болар.
Тағы бір кем­шілі­гі заң­да ешқан­дай нақты­лық жоқ. Бұл ойым­ды дәлел­деу үшін бір­не­ше бап­ты тал­да­сақ та жет­кілік­ті бола­ды.
Мыса­лы, 9-бап. Мем­ле­кет­тiк орган­дар актiлерiнiң тiлi
«Мем­ле­кет­тiк орган­дар­дың актiлерi мем­ле­кет­тiк тiл­де әзiр­ленiп, қабыл­да­на­ды, қажет болған жағ­дай­да, мүм­кiн­дi­гiн­ше, басқа тiл­дер­ге ауда­ры­луы қам­та­ма­сыз етi­ле оты­рып, олар­ды әзiр­леу орыс тiлiн­де жүр­гiзiлуi мүм­кiн»
«Мем­ле­кет­тік орган­дар­дың актілері мем­ле­кет­тік тіл­де әзір­ле­неді»… Неге «мем­ле­кет­тік тіл­де қабыл­да­на­ды» деп, нақты айтыл­май­ды… Заң­ды қол­да­ну­шы­лар үшін оның қай тіл­де «әзір­ле­нуін­де» тұрған ештеңе жоқ, әңгі­ме қай тіл­де талқы­ла­нып, қай тіл­де қабыл­да­на­ты­нын­да жатыр. Бірақ біздің заң­гер­лер бұл жер­де тоқтап қал­май, әрі қарай шұбыр­та бер­ген: «қажет болған жағ­дай­да», «басқа тіл­дер­ге ауда­ры­луы қам­та­ма­сыз ете оты­рып», «мүм­кін­ді­гін­ше», деп айнал­ды­ра оты­рып, негіз­гі мақ­сат­та­рын — «олар­ды әзір­леу орыс тілін­де жүр­гізілуі мүм­кін» деген сөз тір­кестерін содан кей­ін ғана қосқан. Қысқа­сы, «нан пісіріп берер ем, май­ым бол­са» деген қу әйел­дің қанат­ты сөз­дері бұған қараған­да дала­да қала­ды. Менің­ше, бұл жер­де бұлаңқұй­ры­ққа сал­май «Мем­ле­кет­тік орган­дар­дың актілері қазақ және орыс тіл­дерін­де әзір­леніп, қабыл­да­на­ды» десе де болар еді. Ең қызы­ғы, қалай деп жазыл­са да, актілер­дің тек қана орыс тілін­де әзір­ле­нетінін және сол тіл­де қабыл­да­на­ты­нын бәрі­міз де біле­міз…
11-бап. Аза­мат­тар­дың өтiнi­ш­терiне қай­та­ры­ла­тын жау­ап тiлi
«Мем­ле­кет­тiк және мем­ле­кет­тiк емес ұйым­дар­дың аза­мат­тар­дың өтiнi­ш­терi мен басқа да құжат­тарға қай­та­ра­тын жау­ап­та­ры мем­ле­кет­тiк тiл­де неме­се өтiнiш жасалған тiл­де берiледi». Барып тұрған ақы­мақ бап! Менің­ше, заң жаса­у­шы­лар қазақ тілі­нен басқа әлем­де тек орыс тілі бар деп ойлай­тын болуы керек. Бұл заң бой­ын­ша өтіні­ш­тер­ді Қазақ елін­де тұра­тын 137 ұлт­тың тілін­де беру­ге бола­ды және оны бар­лық мем­ле­кет­тік орган қабыл­дап, сол тіл­де (араб, кәріс, хор­ват, т.т.) жау­ап бере ала­ды деген сөз. Бұл — ешқан­дай жүзе­ге аспай­тын бос сөз. Ал заң­да бос сөз бол­мауы керек.
Тіл тура­лы заң­да «Қазақ диас­по­рас­ы­на ана тiлiн сақта­уы және дамы­туы үшiн көмек көр­се­ту­ге мiн­дет­тi» деп­ті. Бүгін­ге дей­ін өзге елдер­де­гі қазақ көп шоғыр­ланған жер­де Үкі­мет ана тілін­де оқы­та­тын мек­теп салып беріп­ті деген­ді есті­ген жоқ­пын.
— Бұл сұраққа Үкі­мет адам­да­ры жау­ап бер­ме­се, мен ештеңе айта алмай­тын шығар­мын. Бір білетінім, басқа елдер, оның ішін­де Ресей мем­ле­кеті орыс диас­по­ра­ла­ры­на орыс тілін сақтап қалу, дамы­ту бағы­тын­да үлкен көмек беру­де. Өз елі­міз­де­гі ана тілі­міздің мәсе­лесін шеше алмай оты­рып, басқа жақтағы қаза­қтар­дың ана тілінің жағ­дай­ын жетістіре­міз дегені­міз ақы­лға симай­тын мәсе­ле сияқты көрі­неді.
Өзіңіз­ге мәлім, жақын­да қаза­қ­ша ауда­ры­лған «100 оқулы­қтың» тұса­у­ке­сері өтті. Ағы­л­шын тіліне 100 пай­ыз басым­дық беріліп оты­рған кезең­де (үштіл­ділік, нақты пән­дер­ді ағы­л­шын­ша оқы­ту), ғылым тіліне қауіп төне бастаған кезең­де билік­тің осы бір баста­ма­сын қалай баға­лар едіңіз?
─ Бұл жоба­ны, өз басым, сөз­сіз қол­дай­мын. Кезін­де 50-жыл­да­ры бар­лық дер­лік шетел­дік клас­сик­тер­дің туын­ды­ла­ры қазақ тіліне ауда­ры­лған бола­тын. Біз­дер Марк Твен­нің «Том Сой­ері­нен» бастап, Джек Лон­дон, Сер­ван­тес, Дефо, Жюль Верн­дер­дің бар­лық дер­лік кітап­та­рын оқып өстік. Орыс әде­би­етінің бар­лы­ғы қазақ тіліне ауда­ры­лып беріл­ді. Соны­мен қатар «Бан­ту халы­қта­ры­ның ерте­гілері», «Жапон әңгі­ме­лері», «Индия жазу­шы­ла­ры­ның әңі­ме­лері» деген сияқты сери­я­лар да көп бола­тын. Қысқа­сы біз­дер 60–70 жыл­дар­дың ұрпақта­ры, ағы­л­шын тілін біл­ме­сек те, аудар­ма арқы­лы әлем­нің бар­лық елдері­мен, олар­дың мәде­ни­ет­тері, тұр­мыс-салт­та­ры, тарихы­мен таны­сып шықтық. Ал ағы­л­шын тіліне келетін бол­сақ, оны бәрі­міз­ге мін­дет­те­уді артық талап деп санай­мын. Біре­уміз фран­цуз тілін қала­сақ, енді біре­уміз жапон еліне елік­тей­міз. Әркім­нің таң­да­уы болуы керек. Бәрі­міз бір­дей ғылым­мен айна­лы­са­мыз деп тағы да айта алмай­мын. Мек­теп қабы­рға­сын­да ғылым­ның негізін ана тілін­де алуы керекті­гі де талас­сыз мәсе­ле. Осы­ны Білім және Ғылы­мы мини­стрінің әлі күн­ге дей­ін мой­ын­да­май оты­рға­ны өкіні­шті жағ­дай. Айт­пақ­шы, Қаза­қстан Кон­сти­ту­ци­я­сы­ның 19-бабы бой­ын­ша (Әркім­нің ана тілі мен төл мәде­ни­етін пай­да­ла­нуға, қарым-қаты­нас, тәр­бие, оқу және шығар­ма­шы­лық тілін еркін таң­дап алуға құқы­ғы бар.) мек­теп­те­гі оқу тілін таң­дау — біздің құқы­ғы­мыз. Демек мем­ле­кет оқу­шы­лар­дың ата-ана­сы­ның рұқ­са­тын­сыз жоғарғы сынып­тар­дағы негіз­гі пән­дер­ді ағы­л­шын тілін­де бере алмай­ды. Білім сала­сы бой­ын­ша қол­да­ны­стағы заң­ның 16- бабы есі­ме түсіп отыр. «Бала­лар үйлерiн­де және оларға теңе­стiрiл­ген ұйым­дар­да оқы­ту, тәр­бие беру тiлiн жер­гiлiк­тi атқа­ру­шы орган­дар олар­дағы бала­лар­дың ұлт­тық құра­мын еске­ре оты­рып бел­гiлей­дi». Осы­дан 7–8 жыл бұрын «Ұлт тағ­ды­ры» қозға­лы­сы мем­ле­кет­тің қара­уын­дағы меке­ме­лер­де­гі (тастан­ды бала­лар үйі, жетім­дер үйі) оқу-білім беру про­цесінің қай тіл­де жүр­гізілетініне мони­то­ринг жасап, жаға­мы­зды ұстаған­быз. Сол уақыт­та Қазақ елін­де­гі 33 мем­ле­кет­тің қамқор­лы­ғын­дағы меке­ме­лер­де­гі 33 мек­теп­тің 16-сы орыс тілін­де де, 17 ара­лас тіл­де білім беретін болып шықты. Бала­лар­дың қай тіл­де­гі мек­теп­ке бара­ты­нын ата-ана­сы шешетіні бел­гілі. Ал ата-ана­сы — мем­ле­кет бол­са, мем­ле­кет­тің тілі — қазақ тілі бол­са, мем­ле­кет­тің қамқор­лы­ғын­дағы бала­лар­дың басқа елдің тілін­де білім алып жатқа­ны­на не айтуға бола­ды? Бұн­дай жағ­дай әлем­нің бір де бір елін­де жоқ. Жоға­ры­дағы заң бабын біз­ге жау­ап бер­ген Білім және ғылым мини­стр­лі­гінің қыз­мет­кері де алға тар­тып, «енді жетім­дер үйіне алы­нған бала­ның ұлт­тық құра­мын аны­қтап, сол тіл­де­гі мек­теп­те оқы­та­мыз» деген «жаңа­лық» айтып­ты. Демек, шешен бала­сы бол­са — шешен тілін­де, татар бала­сы­на татар тілін­де­гі мек­теп ашып беретін­дей болып отыр… Менің­ше, мем­ле­кет қамқор­лы­ғын­дағы бар­лық меке­ме­лер­де­гі білім беру тек қана мем­ле­кет тіл­де болуы тиіс. Себебі олар­дың ата-ана­сы — Қазақ елі. Демек бұл бап та өзгер­тілуі керек.
Сұх­бат бер­геніңіз­ге рақ­мет!

Сұх­бат­тасқан — Бауы­р­жан Кари­пов

kazakhstanzaman.kz